BLOG
Συμπτώματα όγκου υπόφυσης: πότε χρειάζεται έλεγχος
Κοινοποίηση σε:
Η επίμονη κεφαλαλγία, μια ανεξήγητη αλλαγή στην όραση ή διαταραχές στον κύκλο και στη σεξουαλική λειτουργία δεν σημαίνουν αυτομάτως όγκο. Ωστόσο, τα συμπτώματα όγκου υπόφυσης χρειάζονται προσεκτική αξιολόγηση όταν συνδυάζονται, επιμένουν ή εξελίσσονται. Η έγκαιρη διάγνωση επιτρέπει να προστατευθεί η όραση, να ρυθμιστούν οι ορμόνες και να επιλεγεί η κατάλληλη θεραπεία με ασφάλεια και εξατομίκευση.
Η υπόφυση είναι ένας μικρός αδένας στη βάση του εγκεφάλου, πίσω από τη μύτη και κάτω από το οπτικό χίασμα. Παρότι έχει μικρό μέγεθος, λειτουργεί ως βασικός ρυθμιστής του ενδοκρινικού συστήματος: επηρεάζει τον θυρεοειδή, τα επινεφρίδια, την ανάπτυξη, τη γονιμότητα, τη γαλουχία και τη λειτουργία των γεννητικών αδένων. Γι’ αυτό μια βλάβη στην περιοχή μπορεί να εκδηλωθεί με συμπτώματα που, αρχικά, μοιάζουν άσχετα μεταξύ τους.
Οι περισσότεροι όγκοι της υπόφυσης είναι αδενώματα, δηλαδή καλοήθεις εξεργασίες του αδενικού ιστού. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αγνοούνται. Ένα αδένωμα μπορεί είτε να παράγει υπερβολική ποσότητα μιας ορμόνης είτε να μεγαλώνει και να πιέζει γειτονικές δομές, κυρίως τα οπτικά νεύρα και τους φυσιολογικούς ιστούς της υπόφυσης.
Ανάλογα με το μέγεθος, διακρίνονται συνήθως σε μικροαδενώματα και μακροαδενώματα. Τα μικρά αδενώματα συχνά εντοπίζονται εξαιτίας ορμονικών διαταραχών. Τα μεγαλύτερα μπορεί να προκαλέσουν πίεση και νευρολογικά ή οφθαλμολογικά προβλήματα. Υπάρχουν επίσης τυχαία ευρήματα σε μαγνητική τομογραφία, τα οποία δεν απαιτούν πάντοτε χειρουργείο, αλλά οργανωμένο ενδοκρινολογικό, οφθαλμολογικό και νευροχειρουργικό έλεγχο.
Όταν ένας όγκος αυξάνει σε μέγεθος, μπορεί να ασκήσει πίεση στο οπτικό χίασμα, εκεί όπου διασταυρώνονται σημαντικές οπτικές οδοί. Το χαρακτηριστικό εύρημα είναι η απώλεια της περιφερικής όρασης, συχνά και από τις δύο πλευρές. Ο ασθενής μπορεί να παρατηρεί ότι «δεν βλέπει καλά στο πλάι», σκοντάφτει σε αντικείμενα ή δυσκολεύεται στην οδήγηση, χωρίς αρχικά να αντιλαμβάνεται την έκταση του προβλήματος.
Κεφαλαλγία μπορεί επίσης να εμφανιστεί, αλλά είναι ένα πολύ συχνό και μη ειδικό σύμπτωμα. Από μόνη της δεν αρκεί για να υποδείξει πάθηση της υπόφυσης. Αξιολογείται διαφορετικά όταν συνοδεύεται από διαταραχή όρασης, ναυτία, ορμονικές μεταβολές ή όταν έχει νέο, προοδευτικό και ασυνήθιστο χαρακτήρα.
Πιο σπάνια, μεγάλοι όγκοι μπορεί να επηρεάσουν νεύρα που κινούν το μάτι και να προκαλέσουν διπλωπία, πτώση βλεφάρου ή δυσκολία στις κινήσεις των οφθαλμών. Αυτά τα σημεία απαιτούν άμεση ιατρική εκτίμηση, ιδιαίτερα εάν εμφανιστούν ξαφνικά.
Η αποπληξία υπόφυσης είναι αιμορραγία ή αιφνίδια διαταραχή της αιμάτωσης μέσα σε έναν όγκο της υπόφυσης. Μπορεί να εκδηλωθεί με ξαφνικό, πολύ ισχυρό πονοκέφαλο, εμέτους, πτώση της όρασης, διπλωπία, υπνηλία ή σύγχυση. Πρόκειται για επείγουσα κατάσταση που χρειάζεται άμεση προσέλευση σε νοσοκομείο, επειδή μπορεί να απειληθούν τόσο η όραση όσο και η ορμονική ισορροπία του οργανισμού.
Μερικά αδενώματα είναι λειτουργικά, δηλαδή εκκρίνουν ορμόνες σε αυξημένες ποσότητες. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η κλινική εικόνα μπορεί να προηγείται για μήνες ή και χρόνια πριν από την ανίχνευση του όγκου στη μαγνητική τομογραφία.
Το προλακτίνωμα είναι από τους συχνότερους τύπους. Στις γυναίκες μπορεί να προκαλέσει διαταραχές ή διακοπή της περιόδου, έκκριση γάλακτος εκτός εγκυμοσύνης και δυσκολία σύλληψης. Στους άνδρες μπορεί να εκδηλωθεί με μείωση της libido, στυτική δυσλειτουργία, υπογονιμότητα ή χαμηλή ενέργεια. Η αυξημένη προλακτίνη δεν οφείλεται πάντοτε σε αδένωμα, καθώς ορισμένα φάρμακα και άλλες καταστάσεις μπορούν επίσης να την επηρεάσουν. Για αυτό η ερμηνεία των εξετάσεων πρέπει να γίνεται από ειδικό.
Η υπερβολική έκκριση αυξητικής ορμόνης προκαλεί ακρομεγαλία στους ενήλικες. Μπορεί να παρατηρηθεί σταδιακή αύξηση στο μέγεθος των χεριών και των ποδιών, αλλαγή στα χαρακτηριστικά του προσώπου, εφίδρωση, ροχαλητό, πόνοι στις αρθρώσεις, υπέρταση ή σακχαρώδης διαβήτης. Επειδή οι μεταβολές εξελίσσονται αργά, συχνά γίνονται αντιληπτές μέσα από παλιές φωτογραφίες ή από την ανάγκη για μεγαλύτερα δαχτυλίδια και παπούτσια.
Όταν παράγεται υπερβολική ACTH, διεγείρονται τα επινεφρίδια και αυξάνεται η κορτιζόλη. Η νόσος Cushing μπορεί να προκαλέσει αύξηση βάρους κυρίως στον κορμό, εύκολες μελανιές, μυϊκή αδυναμία, υπέρταση, διαταραχές σακχάρου, αλλαγές στη διάθεση και δέρμα πιο λεπτό ή ευάλωτο. Δεν έχουν όλοι οι ασθενείς όλα τα σημεία, ενώ παρόμοια εικόνα μπορεί να προκύψει και από άλλες αιτίες.
Ένας μεγάλος ή μη λειτουργικός όγκος μπορεί να πιέσει τον φυσιολογικό αδένα και να οδηγήσει σε υποϋποφυσισμό, δηλαδή σε ανεπαρκή παραγωγή μίας ή περισσότερων ορμονών. Τα συμπτώματα δεν είναι πάντα θεαματικά: έντονη κόπωση, αδυναμία, χαμηλή αρτηριακή πίεση, αίσθημα ψύχους, μείωση βάρους ή libido, διαταραχές περιόδου και μειωμένη αντοχή μπορεί να αποδοθούν λανθασμένα σε άγχος ή ηλικία.
Η έλλειψη ACTH και κορτιζόλης έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να γίνει επικίνδυνη. Αν συνυπάρχουν έντονη αδυναμία, υπόταση, ναυτία ή λιποθυμική τάση, απαιτείται άμεση ιατρική καθοδήγηση. Στα παιδιά και στους εφήβους, η διαταραχή ανάπτυξης ή καθυστέρηση στην εφηβεία μπορεί επίσης να αποτελούν ενδείξεις που χρειάζονται παιδοενδοκρινολογική διερεύνηση.
Η διάγνωση δεν βασίζεται σε ένα μόνο σύμπτωμα ούτε μόνο σε μια απεικονιστική εξέταση. Ξεκινά με αναλυτικό ιστορικό και κλινική εξέταση. Στη συνέχεια, ο ενδοκρινολογικός έλεγχος με στοχευμένες αιματολογικές εξετάσεις βοηθά να φανεί αν υπάρχει υπερλειτουργία ή ανεπάρκεια της υπόφυσης.
Η μαγνητική τομογραφία υπόφυσης με ειδικό πρωτόκολλο είναι η εξέταση επιλογής για την ακριβή απεικόνιση του αδένα και των γειτονικών δομών. Εάν ο όγκος προσεγγίζει το οπτικό χίασμα ή υπάρχουν οπτικά ενοχλήματα, απαιτείται και πλήρης οφθαλμολογικός έλεγχος με οπτικά πεδία. Η συνεργασία ενδοκρινολόγου, νευροχειρουργού και οφθαλμιάτρου είναι ουσιαστική, γιατί η απόφαση εξαρτάται από τον τύπο του όγκου, το μέγεθος, τις ορμόνες, την όραση και τη συνολική κατάσταση του ασθενούς.
Όχι. Τα προλακτινώματα, για παράδειγμα, αντιμετωπίζονται συχνά αρχικά με φαρμακευτική αγωγή, η οποία μπορεί να μειώσει την προλακτίνη και το μέγεθος του όγκου. Άλλα μικρά, μη λειτουργικά αδενώματα χωρίς πίεση στα οπτικά νεύρα ενδέχεται να παρακολουθούνται με τακτικές εξετάσεις και μαγνητικές τομογραφίες.
Χειρουργική αντιμετώπιση εξετάζεται όταν υπάρχει πίεση στο οπτικό χίασμα, σημαντική επιδείνωση της όρασης, συγκεκριμένοι λειτουργικοί όγκοι που δεν ελέγχονται επαρκώς με φάρμακα ή επιπλοκές όπως η αποπληξία υπόφυσης. Στις περισσότερες κατάλληλες περιπτώσεις εφαρμόζεται ενδοσκοπική διασφηνοειδική προσπέλαση, μέσω της ρινός. Είναι μια σύγχρονη ελάχιστα επεμβατική τεχνική που επιτρέπει πρόσβαση στην υπόφυση χωρίς κρανιοτομία, με στόχο την ασφαλή αφαίρεση του όγκου και τη διαφύλαξη των φυσιολογικών δομών.
Η καλύτερη θεραπεία δεν είναι ίδια για όλους. Η ποιότητα της προεγχειρητικής αξιολόγησης, η εμπειρία της εξειδικευμένης ομάδας και η συστηματική παρακολούθηση μετά τη θεραπεία καθορίζουν την ασφάλεια και το λειτουργικό αποτέλεσμα.
Αν παρατηρείτε αλλαγές στην όραση, ανεξήγητες ορμονικές διαταραχές ή έναν νέο πονοκέφαλο που επιμένει και διαφοροποιείται από ό,τι γνωρίζατε μέχρι σήμερα, μην αφήνετε την αβεβαιότητα να μεγαλώνει. Μια τεκμηριωμένη αξιολόγηση μπορεί να δώσει καθαρές απαντήσεις και, όταν χρειάζεται, να οδηγήσει έγκαιρα στη σωστή θεραπευτική διαδρομή.
